Olympische spelen in Brazilië

Blog 20

De andere kant van de medaille

Vandaag komt de olympische vlam aan in Rio de Janeiro. Het sportfeest gaat beginnen met de jacht op de medailles. Waarom werd uit protest de vlam bijna gedoofd op zijn weg naar het Maracanã stadion?  

  
De stad is er klaar voor, schoon geveegd van straatkinderen en daklozen. Bulldozers hebben woonwijken met de grond gelijk gemaakt om plaats te maken voor alle sportfaciliteiten. Eind vorig jaar waren al 4.120 families in Rio hun huis uitgezet en voor bijna 2500 gezinnen dreigde hetzelfde lot. Om de dure spelen te kunnen betalen heeft de overheid het budget voor onderwijs in de staat Rio de Janeiro dit jaar met een kwart gekort. 

Een vriendin vroeg: "Moeten we die spelen in Rio de Janeiro niet boycotten"? Een antwoord had ik niet, want hoe zou je dat willen doen? Er zijn 241 Nederlandse sporters naar Rio vertrokken met 4000 supporters achteraan. Vanaf vandaag krijgen we mooie programma's te zien op NPO met samenvattingen van prachtige sportieve prestaties. Commentaren over van alles in een feestelijke sfeer. Boycotten? Niet kijken? Daar geloof ik niet in. 
Misschien is het goed in plaats van een boycot om de keerzijden van die medailles te belichten aan de hand van twee brieven die wij ontvingen uit Brazilië. 

Zuster Rosa Alice, die werkt in Rio de Janeiro in een oude favela de 'Morro dos Prazeres' (heuvel van het plezier) met een schooltje voor bijlessen en buitenschoolse opvang voor kinderen. Vorig jaar is de morro "gepacificeerd" zoals dat heet en heeft de militaire politie de heuvel bezet en de drugsbaronnen verdreven, maar toch laait zo nu en dan de strijd weer op. Uit haar brief:

Zoals jullie zonder twijfel weten gaat het heel slecht in Brazilië. De grote corruptie en diefstal van schaamteloze politici is een nationale schande! Wat maakt het uit om een rijk land te zijn terwijl de armen geen plek hebben om te wonen, de kinderen zonder studie, de zieken zonder hulp achter gelaten in ziekenhuizen als bouwvallen die in brokken uiteen vallen. Ik hou er van om Braziliaanse te zijn en ik hou van mijn land, maar het is moeilijk om te leven en het leven te delen met de meest behoeftigen in deze realiteit die we nu meemaken. Wij hopen op betere tijden zo de Heere wil....

Nu wordt er alleen gesproken over de Spelen, terwijl 'Zé Povo' (Jan met de pet) geen kant uit kan want alles is heel duur geworden. Het geweld van politie is schrikbarend. 
Vandaag (28 juli) beginnen de vakanties voor de kinderen tot begin september. Als alles normaal en rustig was, konden we leuke activiteiten organiseren met de kinderen gerelateerd aan de spelen, maar onze angst is groot en we willen de kinderen niet gevaar te brengen. 
Mijn groet aan allen! Rosa Alice.  

De tweede brief is van Roberta en Ademilson Barros de Nascimento, die schrijven over hoe desastreus de gevolgen zijn voor de armen die het meest lijden onder de corrupte regering.  

Recife, Pernambuco, Brazilië

Even voorstellen:

Twee onderwijzers, Roberta en Ademilson trouwden met elkaar in 1983. Regelmatig klopten kinderen op hun deur voor eten, kleding of wat geld. "Waarom gaan jullie niet naar school?", vroegen Roberta en Ademilson. "Omdat wij thuis moeten meehelpen. Wij gaan langs de huizen om geld of eten te vragen", was hun antwoord. Zij konden zelfs straf verwachten als ze zonder iets thuis kwamen. Roberta en Ademilson vroegen zich af of zij de kinderen niet beter konden helpen door voor hen een avondschooltje te beginnen. De kinderen konden dan overdag blijven bedelen, schoenen poetsen en auto’s wassen. 

Na een maand kwamen er twintig kinderen naar de lessen. De lessen begonnen met de verhalen van de straat en het uitwisselen van hun ervaringen die dag. In 1984 en 1985 kwamen al dertig kinderen naar hun huisje. Niet alleen kinderen maar ook jongeren, meldden zich bij Roberta en Ademilson. Op den duur konden zij de toeloop van kinderen niet meer aan en zochten hulp. In die beginjaren werden zij gesteund door enkele basisgroepen van de Rooms Katholieke kerk. Helaas zijn die in de loop der jaren verdwenen en stonden ze er alleen voor. Zonder steun was het niet vol te houden naast hun normale onderwijzersbaan. Gelukkig kwam er hulp van Terre des Hommes uit Zwitserland. Met die hulp konden zij een terrein aanschaffen met opstallen in de wijk Linha do Tiro in Recife en was er ruimte voor vijftig kinderen. Zo groeide het avondschooltje uit naar het Centro de Atendimento a Meninas e Meninos: CAMM. (Centrum voor opvang van meisjes en jongens) en ook overdag open staat voor de kinderen van de straat.

In 1990 kregen zij ook hulp uit Nederland van 'Kinderen in de Knel" hulporganisatie van de PKN. Toen Roberta en Ademilson daar op bezoek waren bezochten zij ook ons en het Inloophuis. Vanaf die tijd hebben wij contact met hen en zijn we verschillende keren bij hen in Recife op bezoek geweest. Ook enkele keren met een groep deelnemers van het Inloophuis.  Nog steeds is er veel geweld en armoede in de wijk en nog steeds moeten veel kinderen bedelen om te overleven. Het CAMM biedt hen een veilige plek en ondersteuning en waar nodig begeleiding van het gezin.

Dilma Rousseff, van de Arbeiderspartij.

Lucas 16:31

Lieve Vrienden, In deze dagen beleven wij in ons land een enorme politieke crisis die de hele bevolking aangaat, maar zoals altijd de armen treft. Wij maken een rumoerige en chaotische tijd mee. Het eeuwige gebrek aan ethiek van de politici, die geen enkel middel schuwen om zich te verrijken, bezorgt ons iedere dag nieuwe schandalen. In ons land was een zekere verwachting geschapen door een regering onder leiding van Lula, van de PT, de arbeiderspartij. Gedurende 13 jaar was deze aan de macht en zijn regering heeft veel verbeteringen gebracht voor het leven van de arme bevolking, op het land, de huisvesting, onderwijs en koopkracht.  maar creëerde ook een linkse elite met veel macht in de politiek. Er kwam een enorme ongeremde corruptie aan het licht gecoördineerd door de grote ondernemingen speciaal de bouwondernemingen, o.a. bij Petrobras  onze nationale oliemaatschappij, waar vele politici van links tot rechts in zijn betrokken.

Het resultaat van dit alles: Deze rechtse corrupte politici hebben om hun hachje te redden de opvolger van Lula, president Dilma van de PT voor 180 dagen geschorst en aangeklaagd. Er is geen enkel bewijs dat zij bij de corruptieschandalen is betrokken. Zij is juist de enige die schone handen heeft. Nu hebben wij een interim-president en nieuwe ministers, een rechtse kliek die in een keer de macht overnam van een linkse kliek. Met de straatprotesten en demonstraties wordt de repressie van de politie alleen maar erger. Er vindt een enorme afbraak plaats van culturele activiteiten. Voor de armen is een enorme reductie van de “Bolsa Família” een ramp. (ondersteuning van de armste families) Geen schoollunches meer op de openbare scholen die ook kampen met grote tekorten op onderwijzers, infrastructuur en materialen. Kansspelen worden gelegaliseerd (die zijn in handen van de georganiseerde misdaad).

Gistermiddag kwam een moeder huilend van wanhoop aanlopen bij het CAMM, ze vertelde dat ze sinds januari geen salaris meer had gekregen als kookster van de schoolmaaltijden op de school van de Gemeente Recife… Zana, de moeder van Tice, ontving geen hulp meer van de “bolsa familiar” in paniek stak zij haar barak in brand en rende schreeuwend de straat op ... De ouders van Eric zijn werkloos en hadden geen geld voor Eric om foto’s te laten maken voor een schooldocument. De jongen stal stiekem 10 Real (€ 2,50) van zijn ouders. De vader ontdekte dat en buiten zinnen sloeg hij zijn zoon tot bloedens toe.Twee geschrokken buurvrouwen kwamen Roberta halen om de jongen tegen de vader te beschermen. Daar aangekomen barstte de man in huilen uit en verontschuldigde zich honderd maal en legde de hopeloosheid uit waarin de familie verkeert.

Ik hoop dat ik jullie iets van onze realiteit heb kunnen laten zien van de huidige situatie in Brasil en speciaal die van ons, het CAMM en onze buurt. Met in Brasilia een zee van politieke bagger kunnen wij een enorme chaos verwachten. Onze hoop die er was op verbetering is vernietigd. Wat we zagen gebeuren met de wereldkampioenschappen voetbal gebeurt opnieuw met de miljoenen verslindende Olympische spelen in Rio de Janeiro. Het slaat ons bang om het hart. Toch sluiten wij af in de hoop dat eens ons volk zal kunnen leven in welzijn en gerechtigheid, met broedergroet,  

"Een paar dat gelooft in het leven.” 

Boven de brief van Ademilson en Roberta schreven zij Lucas 16:31: 
"Maar Abraham zei: Je zegt dat je broers niet luisteren naar Mozes en de profeten. Dan zullen ze ook niet luisteren naar iemand die opstaat uit de dood".

Deze regel is het slot van een gelijkenis, een verhaal over een rijke man en de arme Lazarus. Het is een kritiek op een samenleving waarin de rijken leven in luxe en overvloed en de armen dood gaan van de misère. Probleem is dat de rijken leven in hun isolement los van de realiteit van de armen. Om dat isolement te doorbreken moeten de rijke mensen hun hart openen en zich richten naar de armen om een samenleving te creëren waar de welvaart door allen wordt gedeeld. 
(Uit commentaar Biblia sacrada, ed. Paulinas)

Zenobia, slavin van het paleis

Blog 18

Curaçao, landhuis Bloemhof,

Presentatie van het boek “Zenobia”,

geschreven door Cynthia Mc Leod-Ferrier

De finefleur van de Curaçaose literaire kring was zondagmorgen 31 januari aanwezig in landhuis Bloemhof, waar Cynthia Mc Leod haar nieuwe boek presenteerde "Zenobia" slavin van het paleis. Onder de schaduwrijke bomen stonden een honderdtal witte stoeltjes klaar om het publiek te ontvangen. Een prachtige, door de omgeving toch enigszins koloniale ambiance. Veel eilanders, en vooral ook veel mensen met hun roots in Suriname en Indonesië.

Een behoorlijk 60+ gehalte, luchtige zomerjurken en  witte broeken en hemden. Een kopje poederkoffie was te krijgen maar het hete water was op dus even wachten tot het water aan de kook was. Een prettige losse sfeer. Veel mensen kennen elkaar en maken gebruik van de gelegenheid om belangstellend te vragen naar het wel en wee van de ander. Een buiten-bijeenkomst met opvallend veel vrouwen. Ook hier lezen meer vrouwen dan mannen. Alles keurig verzorgd totdat de voorzitster, directeur van het landhuis Bloemhof de opening wilde gaan doen toen bleek dat de geluidsinstallatie abnormaal veel snerpend geluid gaf en bij tijd en wijle stil viel. Tot halverwege de presentatie bleef dat een zeer storend element, maar dank zij de boeiende en verrassende vertelkunst van schrijfster Cynthia Mc Leod bleef het publiek geboeid luisteren en nam men de kwaliteit van het geluid voor lief. 

Wij leerden mevrouw Mc Leod-Ferrier kennen als iemand die volledig begaan is met de geschiedenis van Suriname en met name de koloniale geschiedenis. Haar verfilmde boek “Hoe duur was de suiker” was het meest verkochte boek in Suriname gedurende 20 jaar. Nu heeft zij opnieuw een op feiten en bronnen gebaseerd boek geschreven “Zenobia”. Zij vertelde prachtig in haar Nederlands hoe zij in het fictieve verhaal gebruik maakt van historische bronnen. Dat kost veel onderzoek en geduld. Het was haar persoonlijke wens om nu een boek te schrijven helemaal vanuit de beleving van de slavin Zenobia. 

Geschiedenis heeft haar liefde, maar zij studeerde letteren. Gaf les op de middelbare school in Suriname in de klassen 4 – 6 VWO. En tot haar schrik bleek dat heel veel jongeren eigenlijk heel slecht kennis hadden van de geschiedenis van Suriname. Zij is toen begonnen voor de leerlingen boottochten te organiseren vanuit Paramaribo over de rivier naar de oude fazenda’s de oude koloniale landerijen die het vroeger van de slavenarbeid moesten hebben. Met hart en ziel zet zij zich in voor de verbreding van de kennis over de geschiedenis van Suriname en heeft nu een nieuw boek geschreven: Zenobia, slavin op het paleis.

Na afloop was het mogelijk om het boek te kopen. Na wachten en enigszins dringen bleek dat het boek al snel uitverkocht was en de dochter van mevrouw Mc Leod werd naar het hotel gestuurd om nog een koffer vol met boeken op te halen.

Mevrouw Cynthia Mc Leod bladert belangstellend in ons boek.
Naast haar de dichter Shrinivási

Tijdens het wachten op de boeken hadden Margje en ik een onderonsje met mevrouw Mc Leod en hebben haar een boek van ons overhandigd met een DVD “Braziliaanse Koorts”. Zij vroeg aan ons of de DVD ook op de televisie in Suriname zou mogen worden uitgezonden. Was blij met het boek. Tijdens het wachten kon ik even kennis maken met de heer Shrinivási, een beroemde internationale dichter in Curaçao, van Hindoestaanse afkomst. We spraken over de taalvervormingen gedurende de eeuwen. Een oude gevoelige man met brede belangstelling. De boeken waren eindelijk gearriveerd. 

Te midden van een twintigtal dames en met ‘beschaafd’ dringen om vooraan te komen kon ik uiteindelijk de twee boeken in ontvangst nemen waarop Margje naar Mevrouw Mc Leod ging met de boeken, die deze van harte en vriendelijk heeft gesigneerd. 

Foto's Margje Eshuis

In de universiteit van Curaçao gaf mevrouw Mc Leod  op donderdagavond 4 februari een lezing met als onderwerp 'Vrouwen in de Surinaamse literatuur'. In een volle collegezaal vertelde zij boeiend en vrolijk over haar jeugd, de talen die gesproken werden in Suriname, de taal tussen slaaf en meester, over het neger-engels en hoe het Nederlands met straffe hand werd opgelegd aan de kinderen op school.







Op ons verzoek of zij gedurende de presentaties in Nederland ook Amersfoort wil aandoen reageerde zij positief en gaf ons de nodige adressen. De bibliotheek Amersfoort heeft ons idee vlot overgenomen en kunnen realiseren. Dus trek je agenda: 

12 april om 20.00 uur in het Kadecafé, Amersfoort! 

Zenobia, slavin van het paleis, 362 blz.                  

uitgeverij Conserve, oktober 2015                                                                                                

De 'Rei de Tumba'

Blog 17, 18=02-2016

Beste familie, vrienden en volgers van mijn Blog. Na een lange periode van stilte ben ik weer begonnen aan een nieuwe Blog. De laatste keren meldde ik over de reizen die Margje en ik maakten door Brazilië om de film "Braziliaanse Koorts" te vertonen op allerlei plekken zoals in de kolonies in de staten Paraná en São Paulo en de nederzettingen van de nakomelingen van de Zeeuwse landverhuizers uit 1858. Eind mei 2015 kwamen wij uit Brazilië terug in Amersfoort, maar inmiddels zijn wij weer afgereisd naar onze kinderen in Curaçao. We hopen hier enkele maanden te verblijven. 

Tumbafestival

Wij logeerden gedurende twee weken voor het Carnaval bij Mário en Anita in de wijk Oost Jongbloed in Willemstad. Vanuit ons bed hoorden wij in de Caribische nachten muziek en een stevig ritme. Jongbloed ligt naast de wijk Brievengat en daar vond in het Festival Centrum de finale plaats van het vierdaags Tumba-festival. In Curaçao is dat een waar muziek- en dansspektakel op de klanken van verschillende Tumbas. Een keur van componisten, muzikanten en zangers van het eiland komen naar het Tumba-festival en strijden met hun composities om de felbegeerde titel "Rei di Tumba". (Koning van de Tumba) De compositie van de winnaar wordt namelijk gespeeld tijdens de "Road March" het grote Carnavalsdefilé en is een grote eer voor componist, arrangeur, en begeleidende band van musici. De winnende Tumba wordt in de periode voor het carnaval door nagenoeg alle radiozenders uitgezonden en schalt dan uit vele geluidsboxen thuis, in bedrijven en instellingen. De Tumba-koning of koningin is ook vaak eregast op vele feesten en bijeenkomsten.  

De winnende Tumba 2016: "Nos dos ta bati bai"

De "Rei di Tumba" 2016, zanger Rubertico Balentien

Enkele dagen na het festival wandelden wij in een grote bouwmarkt en daar werden T-shirts verkocht ten bate van een goed doel. Wat bleek, het was een initiatief van de pas gekozen "Rei de Tumba". En hij was ook nog ter plekke aanwezig! Een foto was snel gemaakt. Zo stonden wij, Margje en ik als 'macamba's' (zo worden hier de Nederlandse toeristen aangeduid) en Marjon als 'local' te prijken met de koning van de Tumba Rubertico Balentien. Ondanks dat het voor mij als buitenstaander moeilijk is om de muziek en het ritme van de Tumba en de teksten te doorgronden en mee te beleven.

De titel van de winnende tumba sprak mij zeker aan: "Nos dos ta bati bai". (Wij twee gaan samen door) De vertaling van het lied was niet eenvoudig. Dank zij de hulp van Marjon, Russell en een vriend kwamen we tot de volgende inhoud van de Tumba: “Het is nu tijd om elkaar de hand te geven en samen verder te gaan. Mondigen en onmondigen om in harmonie te leven en gebruik te maken van de gaven die we hebben”. Het koor herhaalt steeds: “Geef je hart, dat is de kracht van carnaval en Curaçao”. 

Enkele dagen voor het carnaval worden door
de bevolking allemaal kleine en grotere tribunes
gebouwd voor familie, vrienden en kennissen.

      De grote Carnavalsoptocht zondag hebben we niet bijgewoond. Ons werd aangeraden om dinsdagavond te gaan kijken naar de "Marcha de despedida", de afscheidsparade, omdat de stoet dan verlicht is, maar ook door het koelere weer. Magda, een zus van Russell, vond voor ons een mooi plekje. Urenlang stonden we langs de kant van de weg te kijken naar de prachtig verklede mensen die dansend op de tumba-muziek defileerden. Beschrijven wat ik zag is moeilijk, maar ik had mijn videocamera bij me en dacht nu moet ik toch de Tumba-koning, die op het festival werd gekroond en waarmee we op de foto zijn gegaan, in vol ornaat gezeten op zijn troon met kroon en scepter voorbij zien komen en filmen. Ik was er helemaal op gefocust. Dit wilde ik niet missen.... Na drie uur optocht trok Marjon mij plotseling mee van de stoep de straat op en riep "kijk, daar gaat ie, op straat!" De vorst zat niet hoog op zijn troon boven het volk verheven met een kroon op zijn hoofd. Nee, hij liep in een door helpers met touwen afgezet vierkant gewoon op straat tussen het dansende volk met een wit petje op, een fles water en de scepter in zijn hand en danste mee met de carnavalsvierders. 

Hierbij een korte filmimpressie van 90 seconden die ik maakte van de "Marcha de Despedida", de dinsdagavondmars met aan het slot de passage van de Tumbakoning. 

  

                   

 die tijd werd gedomineerd door Calypso en de steelbands. De Tumba is historisch bezit van het volk van Curaçao. Het heeft een heel eigen geschiedenis samen met de tambu. De muziek stamt uit de tijd van de slavernij. In die tijd werd de muziek voornamelijk gemaakt op landbouwgereedschap. Nog steeds vibreert de tumba in al die mensen die dansend aan ons voorbij trekken en in de mensen langs de kant van de weg. Niet proberen te begrijpen dacht ik, maar 'ondergaan', zoals we in Brazilië wel hebben ervaren met de grote carnavalsoptochten. Daar werd de samba de muziek van het carnaval. In de samba heeft zoals in de tumba de percussie de centrale rol en de koningen van de samba waren de zwarte vooral de Afro-brazilianen. De Braziliaanse journalist Novaes had een interview met een jonge taxichauffeur en vroeg hoe het toch kwam dat een volk dat zo geleden had toch zo vrolijk was. "Al het lijden heeft ons geleerd dat onze vrolijkheid alleen maar van ons kan zijn, niets kan onze levensvreugde wegnemen". was het antwoord.  

 
      Nieuwsgierig geworden naar de Tumba 2016 en de Tumba-koning Rubertico Balentien? 

Je vindt hem op: https://youtu.be/tpSKBa6hfEU 

Klein Holland in Brazilië

Blog 16

Beste volgers van mijn blog,

       Dit is de laatste blog over onze reis met de presentaties van de documentaire "Febre Brasileira". Na het bezoek aan São João de Garrafão reizen we door naar Santa Maria de Jetibá. Het stadje wordt wel genoemd 'Hoofdstad van de Pommeranen'. De meeste bewoners zijn afstammelingen van de immigranten uit Pommeren. We bezoeken Lucinéia Laurett, zij is presidente geworden van de landarbeidersbond. Ze komt net terug van een conferentie in Brasilia, waar de federale regering zetelt. We overhandigen haar een Dvd van de film en daarbij nog enkele door ons in de werkperiode 1976 en 1983 gemaakte super-8 filmpjes, interessant voor haar particulier maar ook voor de bond denken wij. Na het zien van de filmpjes waarin haar grootvader in Garrafão voorkomt is zij geëmotioneerd en heel blij met dit materiaal.

Dezelfde dag reizen we door met de bus naar Santa Teresa, naar de familie van Marcileni Laurett, die aan het slot in de documentaire haar verhaal vertelt over de ronselaar die haar vele kansen en mogelijkheden beloofde in Europa met volop goed betaald werk en een rijk bestaan. Na het lenen van een berg geld stapte zij in het vliegtuig en daarmee in de boot, zoals haar voorouders in 1862. Zij woont sinds 2006 in Nederland. Het gaat haar goed maar begrijpt niet waarom zij niet legaal in Nederland mag wonen. Wij hadden haar beloofd haar familie te bezoeken. Het is een mooie busreis naar Santa Teresa door veel koffieplantages en rijke natuur. De familie Laurett ontvangt ons hartelijk. Bijna de hele familie werkt in een naaiatelier waar zij voor een tussenhandelaar spijkerbroeken in elkaar zetten.

Na afloop hadden we nog even tijd om het natuurpark van professor Rushi te bezoeken, het park staat bekend om de kolibri's.

Het was al half donker toen we terug wilden naar Santa Maria en voor de bus was het te laat. Maar in de taxi, een rit van 30 minuten werden we getrakteerd op een mooi en boeiend verhaal van de chauffeur. Ook hij zocht zijn geluk in Europa en komt terecht in noord Italië. Verdient daar flink geld met de druivenpluk. Hij ontmoet daar de liefde van zijn leven, een Italiaans meisje, verwekt een kindje en meent er dan goed aan te doen met vrouw en kind terug te keren naar Brazilië. Na een goed jaar wordt de heimwee van zijn vrouw te groot en zij gaat met haar kindje terug naar Italië. Hij blijft eenzaam achter in zijn taxi en droomt nu van een reis naar Italië. 
Het regent als we in Santa Maria aankomen en eten voor het slapen gaan een pizza in een met neonbuizen verlichte pizzeria. 

_______________________________________________________________ 

Holandinha

De volgende dag vertrekken we naar Holandinha (klein Holland). De laatste keer dat we er kwamen was zeven jaar geleden in 2008. 

In 2008 was het groot feest in de Comunidade. Oogstfeest en er werd 150 jaar kolonisatie van de Hollanders in Espírito Santo gevierd. Wij presenteerden ons boek en wie het gelezen heeft weet dat de Zeeuwse Hollanders terug kijken op een treurige geschiedenis. Emigratie is van alle tijden. Wij zien nu in Europa hoe duizenden vluchtelingen, duizenden euro’s betalen aan ronselaars om naar Europa te komen, waar ze vaak niet welkom zijn. In Brazilië waren de Zeeuwen indertijd wel welkom want het land moest gekoloniseerd en de bevolking "wit gewassen" worden. Maar in de loop der jaren werden de Zeeuwen meer en meer gezien als sloebers, indolent en zwak. Ze werden verstopt achter de heuvels. Dus een geslaagde kolonisatie was het niet.  

Maar toch feest in 2008! En zo'n groot opgezet feest hadden wij nog nooit meegemaakt in Holandinha. De hele Comunidade en de burgemeester hadden er alles aan gedaan om het te doen slagen. Radio en televisie kwamen reportages maken. Uiteraard, zoals met alle feesten, werd het geopend met een dienst in de kapel, een dankstond voor gewas en arbeid. Vele produkten werden op en rond het altaar gelegd. Wij brachten ons boek.
Er werd uitbundig feest gevierd. In de loop der jaren vertrokken velen naar andere streken. Maar als er feest is in Holandinha, dan lijkt het op een grote reünie. Dan komen families uit de omgeving en de stad naar de kapel. 

Met de viering van 150 jaar Hollanders in Espírito Santo werden de Zeeuwen eindelijk gezien, ja zelfs ontvangen op het paleis in de hoofdstad Vitória. De gouverneur was door het lezen van de geschiedenis van de Zeeuwen zeer ontroerd zei hij. Hij had nog nooit gehoord van de Zeeuwse Hollanders uit 1858 – 1862. Nu kregen zij stuk voor stuk uit handen van de autoriteiten een document, het bewijs van aankomst van hun voorouders in de haven van Vitória. 

                         

_________________________________________________________________________________

Pinksterweekend 2015

In 2008 namen we afscheid van de Comunidade Holanda. We meenden toen dat het ons laatste bezoek was. Maar tot onze grote verrassing kwamen Arjan van Westen en Monique Schoutsen met het idee om een documentaire te gaan maken over de geschiedenis van de Zeeuwen. Nu komen we weer, bij de kapel, het gemeenschapshuis en het barretje. Eerste bezoeken we Ademar Kruger (Krijger) en Gení Calot (Kallewaard) Hun huis is een zoete inval. Niet alleen de familieleden komen er graag bij elkaar maar ook vrienden en kennissen. Zij geven beide leiding aan de gemeenschap en zijn actief in de kapel en het Centro Comunitário. Ook het barretje dat Ademar was begonnen en zijn zus heeft overgenomen is een ontmoetingspunt waar vroeger alleen mannen bijeen kwamen maar nu zien we ook vrouwen. Deze zaterdag wordt in de kapel de pinksterdienst gehouden. De pastor heeft in zijn parochie 9 Comunidades, negen kerkjes om te bedienen. Vandaag wordt kennis gemaakt met een nieuwe 2^e pastor voor de parochie.

Er wordt niet meer gezongen uit de bundel met vertaalde Duitse Lutherse liederen.
Er is een nieuwe bundel met Braziliaanse liederen uitgekomen.

In de kapel gaf de Comunidade ons een lied mee. De pastor noemt het een presentje voor ons en de kinderen, voor het werk dat wij hier deden en voor de gemeente en vrienden in Holland. Zij zongen een lied dat wij leerden aan de kinderen, nu mannen en vrouwen van ruim 40 jaar. Het werd altijd met enthousiasme gezongen, zeker met Kerst. De tekst is gebaseerd op Jesaja 9:5. “Seu nome é Maravilhoso”.  

Zaterdagavond "Febre Brasileira"

's Avonds plaatst Pipo, Adriano Veenings, een groot scherm in de kapel en installeert een beamer. Maar de documentaire kan niet zonder geluid. Met de motorfiets wordt snel een geluidsbox gehaald uit de katholieke kapel in Holanda. Hierna kan de film gestart worden. Er wordt met veel aandacht gekeken naar de geschiedenis van hun voorouders. 

Na afloop verzamelen we ons in en rond het barretje en praten na. Dona Carolina, de weduwe van Floriano Heule (Floriano staat op de achterkant van ons boek afgedrukt) kwam zeggen dat zij het heel mooi had gevonden en het prachtig vond dat er Zeeuws werd gesproken. Zij had bijna alles kunnen verstaan. Ze was er ontroerd van, want Zeeuws spreekt zij nooit meer. 

_________________________________________________________________________________

Enkele bezoeken

De volgende dag, Pinksterzondag, brengen we enkele bezoeken, ook om Dvd's van de documentaire af te geven. We kunnen deze dagen gebruik maken van de auto, een oude volkswagen van José Laurett, met Eddy chauffeur. Eerst gaan we op bezoek bij Audenir. We hebben hem als kind leren kennen, kruipend over de lemen vloer in het huisje van zijn zeer arme ouders. We waren er met een groep van het Inloophuis. Terug in Nederland werd in het Inloophuis een actie ondernomen om Audenir te steunen, om uit te zoeken wat de mogelijkheden voor hem zijn voor revalidatie. Gedurende enkele jaren voerden we actie. In die tijd maakte Joep Syriër een prachtig beeldje, een staande Audenir met een voetbal onder zijn arm. Het beeldje werd gegoten in brons en verkocht. Twee bleven er over. Van Joep kregen we voor deze reis een beeldje mee om aan Audenir te geven. Hij was zeer verrast met ons bezoek en met het beeldje van Joep.

Daarna reden we door naar José Laurett en Frederica. Het is altijd leuk om presentjes van anderen uit te delen. Nu hadden we een presentje bij ons van Truus. Jullie weten wel, uit de film "Ken je ook Truus?" Na José, gaan we ook even langs bij Antônio Laurett, 94 jaar, helder en naar omstandigheden gezond. In dit dal wonen vier families Laurett bij elkaar ieder op eigen grond. Antônio heeft een tijd gediend in het leger van Brazilië en daar geniet hij nog steeds een pensioentje van.


Tenslotte gaan we naar Alfredo Heule, zijn vrouw Mathilde en hun zoon. Hij heeft de documentaire waarin hij uitgebreid wordt geïnterviewd nog niet gezien en is blij met de Dvd. Zijn zoon, die zijn moeder die ziek is verzorgt en ook het huishouden doet heeft een Dvd-speler. De oude vrachtwagen staat bij Heule nog in de garage. Alfredo is van plan de vrachtwagen die gerepareerd moet worden, zodra het kan te verkopen.


Tot slot
Arjan van Westen en Monique Schoutsen, filmmakers van de documentaire "Braziliaanse koorts" vroegen ons de film te presenteren in Brazilië en dat was voor ons een prachtige opdracht waar we persoonlijk heel veel aan beleefd hebben. Het werd mogelijk gemaakt door de steun van Dutch Culture, bureau voor internationale, culturele samenwerking.
Brazilië blijft ons boeien, er is veel om over te schrijven. Bijvoorbeeld over de ongeremde aanwezigheid van religie in de Braziliaanse samenleving en de groeiende onrust onder de mensen over de corruptie die het land verziekt.


Twee maanden lang hebben Margje en ik gereisd met taxi's, bussen en vliegtuigen. Heel veel mensen ontmoet.  Enerverend waren de presentaties in de kolonies in Paraná en São Paulo. Ontroerend de bezoeken aan de Comunidades in Espírito Santo. We werden met warme 'abraços' ontvangen door onze vrienden en hebben nieuwe vrienden ontmoet. Heerlijke dagen mochten we doorbrengen aan het strand van Vila Velha. We kijken dankbaar terug op deze mooie en onverwachte reis,

                                                  tot de volgende Blog.

_________________________________________________________________________________

Sint Jan van de grote fles

Blog 15

Beste lezers van mijn blog,
Urenlang ben ik bezig geweest om voor deze blog een beeldverslag te maken van de reis die Margje en ik maakten rond de Pinksterdagen door het binnenland van Espírito Santo. Een beeldverslag met foto’s, film, tekst en liefst ook nog muziek en een voice over. Het was leuk om te proberen maar uiteindelijk ben ik gefrustreerd gestopt. Computerles heb ik niet gehad en ik kijk dan ook jaloers naar die jongeren die de vrolijkste en mooiste filmpjes op YouTube kunnen plaatsen. Theo was mijn eerste coach en leerde mij de eerste beginselen van de computer en tekstverwerken. Hij riep steeds: “Geen angst hebben, gewoon doen, je kunt niets kapot maken, blijven proberen”. Dat heb ik gedaan, maar nu ben ik toch echt afgehaakt en accepteer dat ik nog onvoldoende digitale kennis heb voor zoiets als een beeldverslag met alles er op en er aan. Ik laat het maar voor wat het is. Daar komt nog een motief bij, dat ik toch nooit de werkelijkheid goed en zuiver over kan laten komen. Wat ik doorgeef van deze reis is mijn subjectieve werkelijkheid met mijn gevoel en emotie. Zoals wij jarenlang brieven schreven uit Brazilië naar mijn vader en moeder, broers en zussen, zo schrijf ik nu een blog met wat foto's.

Deze en de volgende blog gaan over onze Pinksterreis door het binnenland van Espirito Santo waar veel nakomelingen wonen van de Zeeuwen die tussen 1858 en 1862 zijn geëmigreerd naar Brazilië en hier terecht kwamen. Onvoorbereid en vol verwachting door de schone beloften die hen gedaan waren kwamen zij aan en werden gedropped in het atlantisch oerwoud aan de kust. 

Reis door Espírito Santo

Na de officiële première van “Febre Brasileira” in Vitória, brengen Margje en ik de documentaire naar de spelers in de film, de nakomelingen van de Zeeuwen, "Os Capixabas Holandeses". We gaan naar Melgaço, Alto de Jequetiba, São João de Garrafão, em met Pinksteren naar de Comunidade Holandinha.
Met de bus reizen we naar Domingos Martins, waar Anivaldo, Maria en dochter Tânia ons verwelkomen. Een blij en hartelijk weerzien na 8 jaar. We drinken koffie bij “Fritz en Frida". Het is meteen duidelijk dat hier veel afstammelingen wonen van Duitse en Pommerse emigranten. Met de auto rijden we door naar het district Melgaço. 

Anivaldo is pastor van de Lutherse kerk (IECLB) in Melgaço. We leerden hem kennen eind jaren 70. Hij praktiseerde samen met collega’s de “pastoral de convivência”, samen-levingspastoraat. 
Toen wij vertrokken uit Espírito Santo en Holanda en naar Nederland terugkeerden in mei 1983, nam hij een deel van ons werk over en ging in Holanda als daggelder meewerken met de boerenfamilies tegen kost en inwoning. Geen auto, geen vast salaris, geen huis van de kerk. Maar wel intiem en intensief contact met de families en vele, vele gesprekken, individueel en in groepsverband. (een beetje vergelijkbaar met het straatpastoraat bij ons) Hij koos bewust om als theoloog mee te werken op het land, temidden van de mensen die gezien werden als armlastig, lui en ongeletterd, zoals zij ook te boek stonden in Zeeland voor zij in 1858 uit Nederland vertrokken. Vanaf die tijd hebben wij contact met hem en Maria gehouden. Anivaldo heeft, zoals de documentaire laat zien, bijzondere interesse in de geschiedenis van de Zeeuwen.

Antônio Schaffel

Het regent en het is koud. We vragen ons af of we wel op weg kunnen gaan naar Alto Jequetiba over de zandwegen die uitgehakt zijn in de vaak steile heuvels. We willen naar Antônio Schaffel, één van de geïnterviewden in de film. We gaan op weg en zien wel waar de auto strandt. We komen er met slechts een enkele slippartij vanaf en worden door Antônio en zijn vrouw Flozina Ratzke Schaffel warm ontvangen met koffie en brood in door een houtfornuis heerlijk verwarmde keuken.

Over Holland en Zeeland wil hij alles weten en hij blijft vragen stellen. Merkwaardig dat wij hem en zijn vrouw in de jaren dat wij er werkten nooit hebben ontmoet. Antônio is zeer verrast met de dvd. Hij kon de première niet bijwonen in Vitória en had de film nog niet gezien en wil die meteen bekijken. 

Naar São João de Garrafão 

De grote fles

De volgende dag rijden we dwars door het binnenland van Espírito Santo naar São João de Garrafão (Sint Jan van de grote fles). De streek rond Garrafão noemt men de “mata fria” de koude grond omdat het op 1000 meter hoogte in de heuvels ligt. Voor de Hollanders een mooi klimaat. Wij kwamen hier in 1975 voor het eerst en ontmoetten o.a. de families Isaac Lauwers, Abraham Lauret en de weduwe Boone en haar kinderen. De Zeeuwen waren hierheen getrokken vanuit Holanda, waar de grond schaars werd en hier nog volop goede grond te vinden was. 

O Armazem do povo

In Garrafão zijn wij in 1976 met drie pastores en enkele studenten theologie, waaronder Anivaldo Kuhn, mee gaan werken aan de opzet van basisgroepen en gemeenschappen. Het was toen een verlaten en soms geïsoleerd gebied. Met regen niet te bereiken. Het schooltje was vaak gesloten omdat er geen onderwijzer(es) naar dit gebied wilde komen. Geen medische post en slechts één telefoonpost. De families moesten zien te overleven in een verstikkend feodaal systeem onder een militair regiem dat vakbonden, samenscholingen, studentenbonden verbood. Een veiligheidsdienst controleerde tot in de kleinste hoeken en gaten van het binnenland of er geen subversieve activiteiten werden gepleegd. Onder de paraplu van de kerk riepen de pastores groepen families op om bijeen te komen, voor een 'culto' aan huis  schijnbaar zeer vrome bijeenkomsten bij de families thuis, maar in werkelijkheid gesprekken die de bewustwording konden bevorderen. Isaac Lauwers en Abrahão Lauret waren voortrekkers van de basisbeweging in Garrafão. 
Door die bijeenkomsten, groeide na maanden het idee in de groepen een volksmagazijn op te richten, een ‘Armazem do povo’, een kleine coöperatie. 
Het Magazijn was een stimulans om meer en meer samen te gaan werken. Er kwam een mini-tractor uit Duitsland, later een vrachtauto uit Duitsland en Nederland samen. Zo groeide het Magazijn uit naar een kleine coöperatie en werd een belangrijke plek voor ontmoeting en gesprek. De enige opkoper in de streek zag toen met lede ogen aan dat de kleine boeren met hun producten zijn magazijn voorbij reden en hun bonen en mais loste in hun "Armazem do povo". Door middel van de vrachtauto die hun producten naar de markt in de stad bracht werden zij zich bewust van hoe zij in het verleden werden uitgebuit. 
  

Bijeenkomst in het Armazem do Povo

Ik zie een beetje op tegen het bezoek aan Garrafão. In 2008 waren we er ook om ons boek te brengen "Os Capixabas Holandeses" en we dachten dit is ook ons afscheid van de mensen hier. Uit de vorige reizen weet ik dat de 40 basisgroepen niet meer bestaan en het Armazem do povo ter ziele is gegaan. Toen de vrachtauto gestolen werd was het afgelopen. De tijd staat niet stil. Wat wij deden had in die tijd zeker betekenis voor de kleine boerenfamilies en "meieiros" (landarbeiders zonder grond die werken bij een grondbezitter voor de helft of nog minder van de oogst) Het was zinvol omdat er een proces op gang kwam van ontdekken en langzaam opstaan uit de verlammende situatie van onderdrukking en achterstelling. De basisgroepen hielpen mee om uit het feodale systeem en uit het individuele isolement te komen. Om op een andere manier te kijken naar de samenleving en de kerk. Het waren oefeningen van democratie in een wereld waar alleen de generaal, de onderwijzer en de dominee het voor het zeggen hadden. Het gaf een mogelijkheid om "christen te zijn van dag tot dag".

O Cristão no dia a dia

Het "Armazem do povo" staat er nog. Tot onze verrassing staat binnen nog steeds op de muur geschilderd: “O cristão no dia a dia”,  het thema van de synode die we er hielden in 1981. Het was een bijzondere kerkvergadering want deze werd niet in de kerk gehouden, maar in het Magazijn! Ik vertel dit aan de mannen die daar aan het werk zijn. De geschiedenis is hen niet helemaal bekend. Ja, ze weten wel dat het gebouwtje van de parochie is, maar hoe dat is gekomen?

 
Het is nu geen coöperatie meer van het volk, maar wel nog steeds dienstbaar aan de kleine boeren want er staat een grote bonen-sorteermachine van de gemeente. Vroeger werden de geoogste boontjes, gesorteerd met de hand door de hele familie en met name de kleine kinderen werden daarvoor ingezet.

Madalena Boone

Arjan van Westen en Monique Schoutsen hebben op de hoes van de dvd een foto gezet van Madalena Boone en haar man Floriano Pioto. Enkele weken voor de première van de film is in Vitória Floriano na een kort ziekbed overleden. Madalena en haar dochter Madalena ontvangen ons hartelijk. Zij vertellen over de ziekte van man en vader en de problemen die zij hadden om een goed plekje voor hem te krijgen in het ziekenhuis. Toen de artsen het noodzakelijk vonden dat hij op de Intensive Care moest worden opgenomen, was er geen ruimte. Ook andere ziekenhuizen gaven geen ruimte. Met behulp van een advocaat van de landarbeidersbond hebben zij een plek op een IC van een ziekenhuis af kunnen dwingen. Zo worden wij geconfronteerd met de nog steeds belabberde en zwakke gezondheidszorg in Brazilië. Madalena vindt het goed en ook mooi dat zij met haar man op de hoes staat.
  

Presentatie Febre Brasileira

Leonora Boone heeft een presentatie van de documentaire georganiseerd in de familieschool. Een landbouwschool met internaat. De kinderen ( 12-18 jaar) komen een week naar school, gaan vervolgens een week naar huis met praktijkopdrachten. Zo wordt wat zij leerden op school overgedragen in de familie. Terug in de schoolweek worden de ervaringen uitgewisseld. Een prachtig systeem dat heel veel jongeren de gelegenheid biedt om te studeren maar ook te blijven werken en de families leren op deze manier nieuwe technieken. 

Voor de presentatie zitten de leerlingen al een half uur van te voren klaar. Ik geef een kleine inleiding op de film terwijl ik me af vraag of ze het zullen volhouden om 80 minuten stil te blijven zitten. Maar toch. Ze blijven geboeid van begin tot eind. Zelfs gedurende de aftiteling met het lied in het Zeeuws van Broeder Dieleman blijven ze zitten kijken en luisteren. Groot applaus volgt voor de filmmakers Monique Schoutsen en Arjan van Westen. Na het applaus staat de heer Fontan op in het publiek en vraagt het woord. Hij is de advocaat in Afonso Cláudio met een klein kantoor in Garrafão. Hij looft met mooie maar gemeende woorden de film en het boek. De geschiedenis van de Hollanders in Garrafão, die hij ook als cliënten heeft, is voor hem een ontdekking. Hij onderstreept nog eens het grote belang om je eigen 'roots' te kennen en die vooral ook door te geven aan de volgende generaties. Dat is vindt hij prachtig gelukt met boek en film.

Ook pastor Geraldo Gruzmann staat op. Hij had gelezen in het boek over de Hollandse bierbrouwer van der Kamp in Santa Leopoldina. Deze had een bloeiend bedrijf maar toen hij overleed en de zoons het bedrijf wilden voortzetten was het recept van het speciale bier verdwenen. Nooit is het meer terug gevonden. De pastor was zo nieuwsgierig geworden dat hij zich in die geschiedenis is gaan verdiepen en met meer gegevens alsnog is gaan zoeken tot in Duitsland, maar zonder resultaat. Zou iemand ooit het recept vinden?  

Madalena Boone ontvangt een ere-plekje vooraan

Enkele jongeren kwamen naar voren om nog wat na te praten en vertelden over hun ouders en voorouders. 







Na afloop vertelde Leonora dat alle leerlingen die nieuw op school komen als eerste taak mee naar huis krijgen om met de familie een stamboom te maken.

De Pinksterdagen brengen we door in de Comunidade Holanda. Daarover in blog 16

Wie nieuwsgierig is geworden naar 
de documentaire Braziliaanse Koorts of/en de Braziliaanse uitgave Febre Brasileira kan deze bestellen. 
e-mail: info@braziliaansekoorts.nl
€ 15,00





Wij hebben nog een aantal boeken "Op een dag zullen ze ons vinden" en "Os Capixabas Holandeses" in huis. Is niet meer in de boekhandel.
Wil je een boek kopen, 
even een mailtje naar: 
holandinhaemvista@gmail.com

€ 15,00